Non fai falta indagar profundamente para descubrir unha contradición que está en nós mesmos. É parte do sentido común, imprégnanos sen que nos deamos conta. Vexamos en que consiste.
A Historia parece un gran río que nos arrastra sen poder influír no seu curso. Sentímonos insignificantes. Todo o máis, a azarosa salvación individual depende da habilidade de cada cal para agarrarse a algún taboleiro flotante e buscarse a vida. Mellor lle irá se consegue instalarse nunha balsa relativamente segura. E aínda que compartamos percorrido, alterar o destino común preséntase como tarefa inabordable.
Como individuo podo rebelarme contra o meu destino, pero no colectivo síntome impotente fronte a un Destino determinista, inexorable, que non podo alterar.
Somos persoas libres, eliximos (relativamente) mostro futuro; sentímonos responsables dos nosos actos. A conciencia de actuar ben ou mal nolo recorda. Por iso podemos arrepentirnos. Falo de ben ou mal no seu amplo sentido. Podo lamentar un comportamento criminal, pero tamén dun erro de cálculo que faga fracasar o meu negocio, ou dunha temeridade que provoque un accidente. Neses casos expóñome, desgraciadamente post festum, que podería actuar doutro xeito.
Mantemos un sentido de responsabilidade colectiva dentro de grupos menores nos que parece posible influír en comportamento doutros, pero a sociedade en conxunto móstrase como unha multitude cega e xorda a xestos e palabras, gobernada pola forza das cousas.
Isto é fetichismo: as cousas personifícanse e as persoas cosifícanse.
Con todo, se analizamos o devir dos feitos históricos, descubrimos que en cada momento do pasado houbo disxuntivas, Os comportamentos que determinaron o que aínda era futuro puideron ser outros. Só cando o presente transfórmase en pasado non se pode volver escribir.
Os comportamentos comúns a moitos individuos, que determinan o desenvolvemento dos acontecementos, baséanse en ideas compartidas, adquiridas socialmente, sobre o que debe e pode facerse. Este sentido común témolo sen ser do todo conscientes de como, onde e cando o adquirimos. E xeralmente coincide co interese dun grupo social dominante, con maior capacidade para difundir o seu pensamento.
A historia desenvólvese conflictivamente; e cada momento crítico ofrece varias saídas. A que entre elas se impón finalmente depende da ideoloxía dominante, que pon a cada un no seu sitio, no seu novo sitio. Isto pode supor tanto un avance como un retroceso. Os cambios serán vistos de distinto modo por cada individuo ou grupo, pero na práctica adoita aceptalos, polo menos pasivamente, a maioría. A falta de principios universais compartidos por todos ou case todos, rexerán os da clase que impoña a súa hexemonía.
En termos xerais, a clase hexemónica coincide coa clase dominante. Isto é sempre así cando unha sociedade alcanza unha configuración estable. A estabilidade, naturalmente, nunca é eterna. Por variadas razóns prodúcense cambios nos grupos en presenza. Un grupo poderoso decae ou se fragmenta. Altérase o equilibrio e chega a ser inestable. Nestas condicións basta unha conxuntura desfavorable (fame negra, guerra perdida, bancarrota…) para terminar de rompelo. Estala unha crise, que durará ata que se resolva e alcáncese un novo equilibrio máis estable.
As saídas diferirán segundo as forzas en conflito. Unha clase en ascenso aumentará as súas forzas cando os seus membros adquiran conciencia de clase. O termo non é unha palabra baleira: a clase dominante sempre a ten. Unha clase subalterna necesita adquirila. Durante moito tempo pode existir sen ter conciencia de si mesma. Se a adquire, convértese en suxeito e pode propiciar cambios no seu favor. Cambios para liberarse ou cambios para consolidar o seu dominio.
A estrutura social é complexa. Ademais das clases que chegaron a adquirir conciencia de si hai colectivos pouco definidos, que non se identifican a si mesmos, ou que de forma máis ou menos imprecisa identifícanse por razóns históricas con outro grupo do que non forman parte. A ambigüidade da súa situación pódeos facer oscilar entre os dous polos da contradición principal, e da súa postura diante da crise dependerá a saída.
Un grupo poderá impor a súa solución se acumula maiores forzas que os seus adversarios. Para iso necesita alianzas, convencendo a unha maioría social para que apoie as súas propostas. Niso consiste a hexemonía. Mentres unha clase a consérva, está segura. Cando a perde, deixa de estalo.
A revolución francesa decantouse en favor da burguesía, porque xa entón a súa ideoloxía era hexemónica. Non se foi máis aló do que compartía con campesiños e proletarios fronte á nobreza. Revolucións anteriores triunfaron parcialmente ou fracasaron, en función de que os seus actores tivesen ou non unha ideoloxía dominante.
Lenin insistiu sempre na necesidade do proletariado de ser hexemónico para impor a súa solución. Gramsci, en tempo de refluxo revolucionario, desenvolveu a idea de constituír un necesario bloque hexemónico de esquerda. Pero no seu tempo quen lograron imporse foron os fascistas, de confusa ideoloxía, pero que foron capaces de atraer a unha parte das masas traballadoras cara ás súas propostas, por máis que fosen falsas e ocas.
Fai xa meses que estalou a que pola súa magnitude é tal vez a maior crise da historia. A súa aparición brusca foi un mazazo para as tranquilas conciencias acomodadas da sociedade liberal. Por algún tempo, as clases burguesas sentíronse inseguras. Falouse tanto da necesidade de refundar o capitalismo como de substituílo. Se as clases populares tivesen a punto unha proposta hexemónica amplamente compartida, poderíanse impor solucións favorables para elas. Non foi así. O desconcerto da burguesía durou pouco, e a falta de resposta contundente das clases subordinadas reaccionou coas súas propias solucións que, provisionalmente polo menos, permítenlle resolver a crise ao seu favor, en detrimento de a gran maioría, que pagará os desmáns dos máis ricos. Consolida así a súa ideoloxía, que nesta época baséase en convencernos de que non hai solucións fora do capitalismo liberal. Os temerosos de onte mesmo levantan de novo a voz. Sostenella e non enmendalla.
Por esta vía, ao capitalismo que morre sucédelle… o capitalismo transformado. E non precisamente en algo mellor. Como a raíz da crise é sistémica e non puramente de conxuntura, unha saída falsa porá máis difícil o futuro. Pode conducir, de caída en caída, a un mundo peor, que non por iso deixará de ser o mundo real.
A idea hoxe hexemónica é que a evolución natural, a única posible, conduce inexorablemente á sociedade realmente existente. As estruturas económicas actuais son unha forza da natureza e non cabe resistirse a ela. Non existe nin pode existir outro modo de produción e distribución que o mercado e as súas leis inflexibles. E iso nun momento en que «o mercado» (personificado coma se fósese un ser vivo, un suxeito animado: así, anímase ou desanima, está alegre, ou indeciso…), ese mercado, está baixo o control duns poucos individuos que acumularon un inmenso poder económico. A ficción dun mercado libre e igualitario é unha farsa.
Desenmascarar esa farsa é a tarefa sempre difícil de «a esquerda». O termo esquerda ten o inconveniente e ao mesmo tempo a vantaxe dunha certa indefinición ideolóxica. Inconveniente, porque propicia que baixo el se acubillen mercancías avariadas. Vantaxe, porque a súa propia ambigüidade faio ser un punto de partida razoablemente amplo para iniciar unha converxencia entre os prexudicados, que son maioría, polo actual estado de cousas.
Pódese partir da idea dunha esquerda transformadora. Iso tampouco define moito se non se identifica o sentido da transformación. Hai que supor que é cara á xustiza, a igualdade, a eliminación da explotación, a transparencia na xestión, a extensión da cultura…
Estas ideas son, por desgraza, bastante ambiguas e foron usadas por farsantes e gaioleiros. Tamén por xentes ben intencionadas con prácticas diverxentes. Problema case conxénito da esquerda é chegar a disxuntivas en que a diferente concreción dos cambios, o seu maior ou menor radicalidade ou velocidade dividírona. Non pode excluírse a traizón, propiciada polo labor de zapa de poderes que ven en perigo. Natural que ocorra así, cando clases que poden aliarse coxunturalmente só están dispostas a avanzar xuntas ata chegar a un certo punto, e non máis aló.
Convencer a unha ampla maioría do necesario e urxente que é cambiar as bases desta sociedade para evitar un desastre de escala planetaria, podería alterar ese punto en que comeza a diverxencia entre clases non antagónicas, e permitiría a formación dun bloque social alternativo.
A disxuntiva segue sendo, como dixo Rosa Luxemburgo fai máis dun século, socialismo ou barbarie. Un capitalismo transformado, sen dinámica acumulativa, é unha quimera. Imposibilitado de crecer eternamente, está chegando aos seus límites, que son os do planeta. A partir de agora, con crecemento cero ou en declive obrigado, só pode crecer devorando partes do propio sistema. E empeza polo máis fácil, coa súa facción dominante especulativa arrebatando o que pode á súa parte produtiva, e en definitiva ao mundo do traballo e á natureza ferida, as fontes únicas de toda riqueza. A transformación social é agora máis que nunca unha necesidade, non unha opción.
Os movementos sociais, pola súa propia natureza, teñen obxectivos concretos e limitados. Nacen, crecen… e se estancan ou debilitan, sexa por conseguir os seus obxectivos limitados, sexa por fracasar e frustrarse. Teñen que ser superados por medio dunha actuación sinéxgica que os transfigure e unifique axuntándoos nun proceso converxente, politizándoos, sempre que eses obxectivos concretos sexan armonizables. Cremos que maioritariamente o son. A sociedade «utópica» que anhela a inmensa maioría é seguramente a mesma.
Para unificar movementos máis ou menos espontáneos aburados por necesidades inmediatas, faise necesario un debate clarificador, amplo, desprexuiciado, isto é, que non prexulgue nada. A confluencia de vontades é posible sé se deixan de lado xuízos mal fundados sobre os outros. Unicamente os explotadores do traballo alleo, os parasitos sociais, non están chamados a ese debate.
Do proceso deberá saír unha forza política non estéril, en que a hexemonía dos traballadores, entendidos no seu máis amplo sentido, póidase impor neste tempo de crise ás forzas que atrasan a auténtica saída, que son os que reconducen a situación, unha e outra vez, ao momento de partida.
Sen lograr a formación dunha verdadeira esquerda transformadora, en definitiva anticapitalista (e polo momento non é necesario precisar máis), a crise pode causar tal estrago que faga case imposible unha sociedade mellor.
Correspóndenos, como forza máis organizada e maioritaria da esquerda, con todos os nosos defectos e carencias, facer o chamamento a quen coa súa mellor vontade estean dispostos a aproveitar esta oportunidade, tal vez a última favorable, para dar un envorco á situación e impedir a consolidación do monstruoso fetiche que é hoxe a economía capitalista.
Xogámonos moito. Posiblemente, xogámonolo todo.
J. J. Guirado
Coordinador Comarcal de Esquerda Unida Pontevedra
Vivimos entre paredes que se van estreitando cada vez máis até abafar. O aire que respiramos por necesidade vital está contaminado. Non de irmandade. De odios. Non de razón humana. De irracionalidade. Si, o mundo abafa. O capitalismo salvaxe depreda os elos que nos dignifican como seres humanos.
